Biblioteczka

Jozef Ignacy Kraszewski

Budnik

XIV

Gdy się to dzieje w miasteczku, druga scena tego biednego dramatu odegrywa się

we dworze. Pawłowa z Julusią, przybywszy do Sumaczej, osadzone zostały: jedna w garderobie podkomorzynej, druga na folwarku jako pomocnica klucznicy. Każdy tu niezmiernie pomocnika potrzebował, bo nikt nic nie robił i rad był zwalić ciężar na drugiego, nie czując się wcale do obowiązków. Tak nierozważna dobroć psuje ludzi. Tymczasem korzystając z uwięzienia starego Bartosza, którego dworacy znając lepiej od pana, obawiali się, zastawiono sidła na jego córkę. Podkomorzyna przez litość, pomocnicy pana Jana przez rachubę obdarzyli ją wykwintnym ubiorem i wszystkim, czego dotąd brakło ubogiemu dziecku lasów, przywykłemu stroić się w kwiatki tylko; wszystkim, czego nie znało nawet, a do czego nie znając jako kobieta wzdychało. Sukienki, koszulki, fartuszki, bursztyny i korale na szyję, chusteczki kwieciste na głowę, trzewiczki foremne

ze świecącej skórki, pończoszki białe i wstążki ponętne a wabiące oczy - wszystko to zleciało się do kufereczka Julusi, która choć smutna i strwożona, choć tęskniła za ojcem, nie miała siły, żeby te dary niebezpieczne odrzucać od siebie. W zwierciadełku tak jej z tym było pięknie, gdy się w niedzielę przystroiła do kaplicy! Często, często rozpytywała się o ojca, ale jej odpowiadano coraz nowymi kłamstwy lub nowymi nadziejami uspokajając niebogę. Szczególniej Pawłowa, której wierzyła Julusia, a która Boga w sercu nie miała, prawiła jej to to, to owo, od dnia do dnia powrót Bartosza odwlekając, obiecując, oznajmując, donosząc jej fałszywe słowa, którymi ją niby pozdrawiał. Drżała wprawdzie na myśl jego powrotu, ale zdawało się jej potem i tym się uspokajała, że ciężko obwiniony nigdy już na swobodę nie wyjdzie. Z długiej nędzy, z niedostatku, chłodu i głodu, z ciężkiej pracy, kiedy się

młodość pragnąca życia wyrwie na światło, pogodę, do dobrego bytu i swobody - jakże naówczas zamaszysto a szeroko bije serce, jak myśl ulata potężnie! A wśród tego żywota nowego, ilekroć chmurka ma je zaćmić, jak sami kłamiemy sobie, że to nie chmura burzy, ale obłoczek deszczowy, co tylko ziemię spragnioną orzeźwi. Lękamy się utracić chwili drogiej, wprzód niespodziewanej nawet, teraz warunkiem już życia będącej. Przeszłe życie Julusi wśród głuchego lasu, wśród ciężkich znojów, często w niedostatku, którego wyobrażenia mieć nie możemy, tłumaczyło ten zapał i pragnienie wesołej, słonecznej chwili. Wspomniawszy na te dnie długiego milczenia, nieprzebyte, nieskończone, oblane łzami i potem, snem głodnych marzeń

zamknięte, i samotność niczym nie przerwaną - dziewczyna dostawała dreszczu i w głowie jej się kręciło. Tu równiennice, przyjaciółki, piosnki i zabawy wesołe, i przechadzki swobodne, i tańce niedzielne, i słówka pochlebne, i jakiś raj w

przyszłości świecący - czarną i okropną robiły przeszłość.

Zwykłej do pracy, do milczenia, do połajań - łagodne i pieszczone obejście, wygody życia, stroje zalotne, uśmiechające się twarze, dnie spoczynku po dniach

zabawy, dnie zabawy po dniach spoczynku - błogim czyniły życie; nie wiedziała, czy można było jeszcze życzyć czego, pragnąc więcej, chyba ojca przy sobie, wolnym i szczęśliwym jak ona była. Węża, co pełznął pod tym wieńcem kwiatów, nie widziało dziewczę jeszcze. A pan Jan często i nadto często począł się przechadzać do oficyn, i panna Tekla z Julusią, którą w szczególną wzięła opiekę, nierzadko też robiła wycieczki ku dworowi, tak że się prawie zawsze w lipowej ulicy spotykano z paniczem. Julusia, dzika jak leśna koza, kraśniała, płonęła, mieszała się, spoglądała spod oka; podobał jej się ładny chłopiec, ale zrozumieć jeszcze nie mogła, jaki jej los gotowano. Czasem błyskawicą

prześliznęła się myśl po głowie: a nuż panicz pokocha? - I westchnęła, i dumała, i śmiała się jak z marzenia. Julusia nie była już nieświadomym dziecięciem, bo nędza i cierpienie dojrzewają rychło i uczą wszystkiego: złego i dobrego, a nad ich oddech nie ma straszniej trującego wyziewu; ale nauki ojca i własna myśl nie dozwalały jej pomyśleć nawet, żeby chwili upodobania i szału miała siebie poświęcić; ile razy pan Jan

myślami gorącymi zajął jej młodą głowę, śniła, że ją pokocha i - jak w bajce - z nią się ożeni. Zdawało się jej to naturalnym bardzo, a w zwierciadełku

twarzyczka mówiła: - To być może! Tymczasem co dnia, co godziny, oswoiwszy ją, powoli ścieśniano zastawione sidła. Ale środki użyte na biedne leśne dziewczę złe były właśnie dlatego, że nie dotykały ani jej głowy, ani serca, zamierzając zgubić ją w sposób gwałtowny, zwierzęcy, przemocą i siłą. Przemocy pojąć, przypuścić nie mogła; a dumnym ciemnych oczu wejrzeniem odtrącała zuchwałych daleko, nie dozwalając nawet przybliżyć, nawet się dotknąć do siebie. Za serce, za głowę nikt jej ująć nie umiał; panicz, choć ją lubił, kochania grać ani okazać nie myślał, a gdyby je czuł nawet, kto wie, może by się wahał prostej dziewczynie objawić. Zdawało mu się, że się wszystko kupuje i za wszystko płaci. Wreszcie gdy opór niespodziany a dumny i wzgardliwy niecierpliwić poczynał, a Julusia, zastanowiwszy się nad sobą, tak uparcie zamykała się w garderobie, że z niej krokiem ruszyć się nie chciała, gdy wszelka nadzieja dla panicza upadła, a sidła zostały próżne i daleko, potrzeba było o zmianie ich pomyśleć. Po długiej naradzie z pokojowcem ulubionym i panią Pawłową postanowiono: że sto razy lepiej, dogodniej i bezpieczniej będzie odwieźć dziewczynę z starą ciotką do budy w lesie i tam tylko opatrzyć je we wszystko, by z daleka od oczu, w głuchej ustroni odwiedzać, gdy się podoba. Postanowiono wyporządzić i rozszerzyć budę, nie szczędzić podarków, działać przez namowy Pawiowej, która się podejmowała być szatanem kusicielem, nasyłać na Julusię dziewczęta garderobowe podkomorzynej, muzykę, dworaków, słowem, nie oglądając się na nic szybko i wszelkimi środkami dążyć do celu! We dworze między innymi niedogodnościami lękano się i tego, by wiecznie ślepa pani podkomorzyna nie opatrzyła, co się dzieje, a dziewczyna nie wygadała się z czym przed nią dziecinnie. Pannie Tekli, wmieszanej do haniebnego spisku, łatwo było wytłumaczyć przed starą panią, że Julusia nadzwyczaj tęskni za swoją chatą i lasami, że do nich przywykła bardzo, a dniem i nocą tajemnie płacze nie śmiejąc mówić. Ulitowało się dobre serce staruszki, i z dodaną Pawłową, i stróżem ze dworu wyprawiono obie nazad, obdarzone, zbogacone nieledwie, postarawszy się wprzód o powiększenie chaty, zaopatrzenie spiżarni, a na miejsce chudej krowy i dzikich kóz piękne bydełko postawiono w obórce. Lecz godziż się szczegółowo malować tę część naszego obrazka, tak znajomą, tak pospolitą? Godziż się po setny raz rozwijać przed wami historią uwiedzenia, które im łatwiejsze, tym sroższej może jest chłosty! Potrzebaż opisywać i wieczorne odwiedziny w puszczy pana Jana, i zdradliwe rozmowy Pawłowej, i upór Julusi, i szał, który nareszcie młodą zakręcił głowę, i wszystkie sposoby bezecne, jakich namiętność użyć nie wahała się? O, zwierzę nie może być obrzydliwszym od spodlonego człowieka. Cienie lasu pokryły zbrodnię popełnioną bez serca, w imię serca, z zimnym namysłem i rachubą, z lekkomyślnością występną, z uśmiechem potępieńca. Jedna Pawłowa, a z nią szatan uśmiechnęli się tej chwili, którą wiele łez gorzkich obmyć miało. Julusia została ulubienicą pana Jana, ale wkrótce wstręt, pogarda, rozpacz

zachwiały słabą jej głowę. - Przechodziła z szalonego śmiechu do łez nieutulonych, tłukła głową o ściany, rwała piękne czarne włosy, łamała ręce i latała jak obłąkana po łące i po lesie powtarzając: Ojcze! Ojcze! Wkrótce gdy Jan przybył z postawą pewną siebie i zwycięską, odtrąciła go silnie, a nachmurzywszy brwi, przystąpić mu nawet do siebie nie dała. Ten dziki opór rozjątrzył napastnika i gdyby był rachubą, korzystniejszym dla Julusi być by nie mógł. Opór ten i wzgarda przywiązały panicza do biednej dziewczyny. Wyrzuty, obojętność, smutek i rozpacz ciągnęły go silniej może do chaty budnika niżeli miłość, prośby, łzy i zaklęcia. Pawłowa tymczasem mocno się zadumywała i niepokoiła poglądając na Julusię.

A to szatan dziewka! - mówiła, na przypiecku siedząc i głaszcząc ulubionego

burego kota. - Licho wie, co to tam w tej głowie; gdzie i ojcowska krew. Dumne, głupie, a niepokonane! Co to ubogiemu tak się z sobą droży ć! Oj, gdy by to Pan Bóg dał drugi raz młodość, wiedziałabym ja, co z nią zrobić! A tymczasem żeby tylko licho starego nie przyniosło, bom gotowa guza oberwać albo i gorzej. Jednego ranka nareszcie Julusia, przepłakawszy noc całą, znikła nagle z chaty. Pawłowa sądziła, że ją uprowadzono do dworu, ale Jan nadjechał wedle zwyczaju i przestraszył ją zapewnieniem, że dziewczyny nie było we dworze. Rozbiegli się tedy jej szukać i wieczorem dopiero znaleziono biedną w głębokim lesie, na wpół obnażoną, z rozpuszczonymi włosy, siedziała na pniu z oczyma osłupiałymi, z usty skrzywionymi uśmiechem, obłąkana zupełnie. Wielki był przestrach pani Pawłowej i pierwszy raz Jan uczuł dreszcz jakiś przebiegający od ciała do duszy, ściskające się serc, oczy krwią zabiegające. Nie całkiem jeszcze zepsuty, pojął nareszcie swą zbrodnię. Odtąd codziennie przybywał do obłąkanej i tu dnie całe pod pozorem polowania trawił. Dziwne było obłąkanie Julusi. Niekiedy, ale rzadko, w szał i wściekłość prawie przechodzące, uspokajało się rychłym strumieniem łez, a potem zlewało się w słodkie jakieś marzenie, jaki by senne widzenie, pełne czarownego wdzięku, a

przerażające dla świadków - bo za nim stała straszna rzeczywistość. W szaleństwie rzucała się na Pawłową i innych przytomnych, z czym miała; często nożem krwawiła sobie piersi chcąc się zabić, leciała do wody, żeby utopić, szukała sznura, starając powiesić! W każdym kącie widziała czarne oczy ojca poglądające na nią z boleścią i wyrzutem. Zakrywała się od nich chustką i widziała wejrzenie ojca przez nią; narzucała na siebie wszystkie suknie swoje, kryła w najciemniejsze kątki i wszędzie, i zawsze wzrok ten starego ojca przeszywał ją wyrzutem zabójczym. Potem osłabła, opadała, osuwała się i poczynała płakać rzewnie, zdawała usypiać powolnie, a znów otwierały się jasne jej oczy, uśmiechały usta, rozpromieniała twarz, i jeśli Jaś był przy niej, wysnuwało marzenia, które wyrazy poznać dawały.

Nieprawdaż - mówiła - chociaż pan jesteś bogaty, ale ty się ze mną ożenisz, tak jak w bajce, którą mi mawiała Pawłowa. Książę ożenił się z pastuszką. I poprowadzisz mnie do swojej matki, a ona pobłogosławi nas. Dasz mi sukienki szyte w słońca, księżyce i gwiazdy, włożysz na głowę moję koronę, na szyję perły, na nogi złote obuwie i poprowadzisz mnie do ołtarza. Potem, potem. Mówże mi, co potem będzie'? Jan zachmurzony milczał.

Wszak prawda, że się ze mną ożenisz? - dopytywała się Julusia chwytając go za

szyję - wszak prawda? Ludzie nie wierzą, śmieją się, ale ja wierzę. Ja jestem biedna dziewczyna, ale szlachcianka. O, nie chłopka, nie! Ty mnie kochasz, matka pozwoli. Wszak mówiłeś mi wczoraj, że mnie kochasz? Pamiętasz, tam pod drzewami, na zielonej murawie, księżyc kąpał się w strumieniu, ptaszki śpiewały na gałęziach, a mój ojciec patrzał na nas. Tu na wspomnienie ojca znowu zakrywała sobie oczy, narzucała na siebie suknie, chustki, pościel swoją, usuwała się pod sprzęty, aż przestrach, który ją wstrząsał do głębi, przeszedł powolnie, rozpłynął się łzami, a po nim rozświtało znów rozkoszne marzenie.

Patrzcie - mówiła - dokoła panowie, panie, książęta, królowie, a wszyscy kłaniają mi się. Jasieńko mnie prowadzi, prowadzi i posadził na bogatym tronie. Matka siwowłosa błogosławi nam. Ot, i dzieciątko maleńkie to nasze! Jakie śliczne, co za włoski złote, jakie usteczka różowe, jakie oczki ma niebieskie! Często dnie całe ciągnęły się te rozmowy samej z sobą z urywanych wyrazów składane, które Pawłowa słuchała z przestrachem, Jan pogrążony w głębokim zadumania i smutku. Jan bowiem od niejakiego czasu odmienił się bardzo. Ludzie właśnie zrozumieć nie mogli, co mu się stało, bo nikt nie przypuszczał, żeby obłąkanie biednej dziewczyny przyczyną zmiany tej być mogło. Tak przecież było. Zerwał nagle zabawy ze zgrają towarzyszów, odepchnął od siebie dawne ulubienice; chmurny, zamyślony, smutny, albo sam jeden siedział zamknięty, albo latał jak szalony na koniu lub dnie całe trawił w chacie budnika o chlebie i wodzie. Nie uszło to oka pani podkomorzynej, która o zdrowie Jasieńka frasować się poczęła i wysłała czym prędzej po doktora. Ale co lekarzom do chorób duszy i zgryzot sumienia? Tego hydropatia ani alopatia nie uleczy. Pokiwali głowami lekarze, zapisali coś na papierku i odjechali upewniając, że choroba pochodzi z zamulenia trzewów lub oni nic nie rozumieją. We dworze na wieczorynkach, zabawach, rannych schadzkach dworu o niczym innym nie mówiono, tylko o chorobie panicza i o obłąkaniu Julusi; wróżono, wnoszono, domyślano się, jak też się to skończyć może. Najpowszechniej zdziwaczenie i przywiązanie pana Jana przypisywano rzuconym urokom i zadaniu pani Pawłowej, która uchodziła za czarownicę. KONIEC ROZDZIAŁU

O...

Witam w bibliotece i zycze przyjemnego czytania.

Troche zdjec