Eliza Orzeszkowa

Meir Ezofowicz

SŁOWNICZEK Z OBJAŚNIENIAMI

A – rodzajnik nieokreślony umieszczany pod rzeczownikiem lub przymiotnikiem.

Aaron – starszy brat biblijnego Mojżesza i pierwszy arcykapłan żydowski; urząd ten był w jego rodzie dziedziczny. Abba – Mazi, właśc.: Abba Mari ben Mose – badacz Talmudu, przeciwnik nauki świeckiej dla Żydów i wskutek tego wróg Majmonidesa; żył na przełomie XIII i XIV wieku. Abrabanel – jedna z najstarszych i najznakomitszych rodzin żydowskich w Hiszpanii na przełomie XV i XVI wieku. Położyła wielkie zasługi dla sprawy żydowskiej w okresie prześladowania Żydów w Hiszpanii i we Włoszech. Abraham – patriarcha biblijny osiadły w Kanaanie; z jego rodu miał powstać naród żydowski. Abulafia Todros ben Josef ben Todros I (1234-1298) – słynny lekarz, a poza tym badacz i komentator religijnych pism żydowskich, autor dzieła Oscar hakawod (Skarbiec sławy). * A ferszołtener, właśc.: a farszołtener (j. żyd.) – przeklęty. Akiba ben Josef – zwany rabbi Akiba (50-135), jeden z autorów Miszny (zob.), którą po raz pierwszy spisał. Przytoczone przez Orzeszkową fakty z jego życia są zgodne z historią. * A kługer mensz (j. żyd.) – mądry człowiek. * A kługer mensz, erłycher mensz! (j. żyd.) – mądry człowiek, uczciwy człowiek! * Alejchem szolem, właśc.: alejchem szołem (j. żyd.) – wam pokój; odpowiedź na powitanie „szołem alejchem”, czyli „pokój wam”. * A lejdyk gejer (j. żyd.) – próżniak. * A lejdyk gejer! oreman! miszugener! (j. żyd.) – próżniak! nędzarz! wariat! Alte bobe, właśc.: ałte bobe – stara babunia, prababka. * A merder! ferszołtener! (j. żyd.) – rozbójnik! przeklęty! Amoraici (od herb.: mówca, wykładowca) – nauczyciele prawa w Babilonii i Palestynie w wieku II-V n.e., objaśniający Misznę i w pracy tej bardziej zależni od jej tekstu niż tanaici (zob.) Anachoreta – pustelnik. Apokaliptyczny – zagadkowy, tajemniczy, niezrozumiały, przypominający obrazy proroctw hebrajskich zwanych apokalipsami, czyli objawieniami. Arka Przymierza – skrzynia, w której przechowywano tablice dziesięciu przykazań otrzymane na górze Synaj; później – Święta Szafa wbudowana we wschodnią ścianę każdej bóżnicy, w niej przechowuje się rodały, czyli zwoje Tory. Asur – nazwa jednego z czterech (obok Dan, Gad, Neftali) legendarnych pokoleń (rodów) izraelskich, które nie powróciły z niewoli babilońskiej i w tajemniczy sposób zaginęły. * A szlechter, dummer, ferszołtener bube! A lejdyk geneh, szganet! (j. żyd.) – Zły, głupi, przeklęty chłopiec! Próżniak! * A szlechter mensz (j. żyd.) – zły człowiek. Asbe! asybe! dajge!, właśc.: A sybe! a sybe! dajge! (j. żyd.) – przyczyna! przyczyna! zmartwienie! * oznacza wyrazy wyjaśnione przez Orzeszkową w tekście * Bâale – Tressim, właśc.: baale trisin (hebr.) – ludzie o wielkiej wiedzy, zdolni prowadzić dyskusje naukowe. Babilon, Babilonia – kraj położony nad rzekami Eufratem i Tygrysem, najstarszy, sięgający 4000 lat p.n.e. ośrodek cywilizacji i przez dłuższy okres jedna z największych potęg świata starożytnego. Babilońska niewola – okres dziejów żydowskich przypadający na wiek VI p.n.e., gdy po zniszczeniu Judei mieszkańców jej przesiedlono do Babilonii. Na obcej ziemi zachowali oni swe tradycje narodowe i religijne (zob. Jeremiasz). Barkobek, właśc.: Szymon Bar – Kochba (hebr.: Syn Gwiazdy) – wódz ostatniego powstania żydowskiego przeciw Rzymianom w II wieku n.e., za panowania cesarza Hadriana. Bat – Kohl, właśc.: Bat – Kol (hebr.: głos z nieba, echo) – według Talmudu głos z nieba mówiący przez proroków o Bogu i o ludzkich losach. Berachot (herb.: Błogosławieństwa) – nazwa jednego z rozdziałów Miszny. Beszt – (pełne imię: Izrael Baal – Szem – Tow, Które znaczy „Posiadacz Dobrego Imienia”) żyjący w XVIII wieku na Podolu twórca chasydyzmu (zob.) Bet – ha – kahoł lub bet – kahoł, właści.: bet – ha – kahał lubbet – kahał (hebr.: bet – dom, kahał – gmina) – izba posiedzeń zarządu gminy żydowskiej. Bet – ha – midrasz lub bet – midrasz (hebr.: bet – dom, midrasz – badanie, wykład) – tzw. „szkoła”, tj. dom zebrań poświęconych czytaniu i objaśnianiu pism religijnych; także: bóżnica. * Bobe, elte bobe, właśc.: bobe, alte bobe (j. żyd.) – babka, prababka. Butrymowicz Mateusz (1745-1814) – poseł na Sejm Czteroletni. Świadomy wielkiej roli żydów w ówczesnym życiu gospodarczym Polski, wydał w roku 1789 broszurę pt. Sposób uformowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywatelów. Proponuje w niej włączenie ludności żydowskiej w obręb polskiego życia zbiorowego przez zatrudnienie jej na roli, w rzemiośle i handlu, i przez zniesienie różnic obrzędowych, bez naruszenia jednak istoty ich religii. W tym duchu przemawiał na Sejmie Wielkim, wręczył królowi projekt pt. Reforma Żydów, a w roku następnym został członkiem deputacji mającej rozpatrywać sprawę żydowską. Cadyk (hebr.: sprawiedliwy) – przywódca religijny wśród chasydów, uchodzący za „cudotwórcę” i pośrednika między Bogiem i światem. Chacham (hebr.) – mędrzec, uczony w Piśmie. * Chajet (j. żyd.) – krawiec. Chajrym (hebr.: cherem) – klątwa rzucona przez rabina na współwyznawców za wykroczenia religijne. Chasydyzm (hebr.: chassid – pobożny) – ruch religijny wśród ludności żydowskiej w XVIII wieku na Ukrainie, Białorusi i w Polsce, wymierzony przeciw władzy uczonych rabinów, a biorący w opiekę lud, od którego wymagał prostej wiary i etycznego postępowania. Opierał się na uczuciowym stosunku do religii, czego wyrazem było uznawanie Kabały (zob.) za najwyższą powagą religijną. Chawila – nazwa rajskiej, szczęśliwej krainy, występująca w podaniach karaickich. Chazar, właśc.: chazir (hebr.) lub chazer (j. żyd.) – świnia, wieprzowina; ich spożywanie zakazane przepisami religijnymi. Chazarnicy – spożywający wieprzowinę, nieczyści. Chazarski – od nazwy Chazarów, potomków Turko – Scytów, zamieszkujących w pierwszych wiekach n.e. ziemie położone na północ od Morza Czarnego i Kaspijskiego. Na przełomie VII i VIII wieku wyższa warstwa rządząca wraz z królem Chazarów przyjęła judaizm w postaci karaickiej. Karaici uważają się za spadkobierców ich tradycji kulturalnej. Cheder (hebr.: izba do nauki) – początkowa szkoła żydowska, w której chłopcy w wieku od lat 4 do 13 uczą się języka hebrajskiego, tłumaczenia Tory i Talmudu metodą zazwyczaj czysto pamięciową. Chersones – grecka nazwa Krymu. Chochma Nistaara, właśc.: Chachma Nistara (hebr.: tajemna mądrość, wiedza tajemna) – pisma żydowskie z okresu: 400 lat p.n.e. i 100 n.e., powstałe w Palestynie i Egipcie, roztrząsające zagadnienia etyki i moralności, napisane językiem obrazowym, nierzadko w formie poezji stroficznej. Do tradycji Chachmy nawiązują hiszpańskie pisma kabalistyczne w XIII wieku. Cousin! comme c’est ennuyant ici! (franc.) – Kuzynie! jak tu nudno! Cycele (j. żyd.: cyces, hebr.: cicit) – frędzle umieszczone w rogach tałesu (zob.), mające przypominać Boga i jego przykazania. * Dajon, właśc.: dajan (hebr.) lub dajen (j. żyd.) – sędzia. Dan – zob. Asur. Danke! danke! (j. żyd.) – dziękuję! dziękuję! Dawid – król starożytnej Judei w XI-X wieku p.n.e., który według Biblii stworzył z Jerozolimy ośrodek kultu religijnego dzięki sprowadzeniu do niej Arki Przymierza z dwiema tablicami przykazań, autor Psałterza. Edom (hebr.: adom – czerwony) – królestwo w obrębie starożytnego Kanaanu, które przez cały bieg historii państwa żydowskiego trwało z nim w ustawicznych zatargach; stąd wtórne określenie państwa obcego i wrogiego, symbol nieprzejednanych wrogów Izraela. Ejnykłchen! Kleiniskind! (j. Żyd.) – Wnuczku! Dzieciątko! Eliezer ben Azaria, właśc.: Eleazar ben Azaria – żydowski patriarcha jerozolimski w II wieku n.e., wybrany na miejsce Gamaliela II (zob.), którego złożono z urzędu za zbyt ostre przestrzeganie przepisów religijnych. Eliezer ben Hirkanos – zwany rabbi Eliezer, jeden z najwybitniejszych tanaitów (zob.) w II wieku n.e., który jako przywódca szkoły Szammaja (zob.) nie chcąc się poddać orzeczeniu patriarchy Gameliela II (zob.) został przez niego skazany na wygnanie. Elizeusz – prorok Starego Testamentu. Według Biblii, gdy Elizeusz udawał się z Jerycha do Bethel, Bóg ukarał wyśmiewające się z proroka dzieci, zesławszy dwa niedźwiedzie, które czterdziestu dwóch chłopców rozszarpały. En – Sof (hebr.: Nieskończoność) – używane w Kabale określenie Jehowy. Ester – tytułowa bohaterka jednej z ksiąg Starego Testamentu, która jako żona perskiego króla Ahasverusa ocaliła od zagłady naród Izraela, gdyż swoim mądrym postępowaniem spowodowała uchylenie rozkazu królewskiego godzącego w życie i mienie Żydów. Ezobi Josef ben Chanan ben Nathan z Perpignan – żydowski poeta religijny z XIII wieku. Napisał m.in. Kaarat kazaw (Naczynie kłamstwa), wiersz pouczający, zaadresowany do syna, któremu radzi studiowanie wyłącznie Biblii i Talmudu, a zabrania wszelkiej nauki świeckiej. Ezofowicz Herszel – zob. Józefowicz Herszel. Ezofowicz Michał – senior gminy żydowskiej w XVI wieku na Litwie, cieszący się względami Zygmunta Starego. Otrzymał szlachectwo i w dniu hołdu pruskiego został pasowany przez Zygmunta I na „rycerza złotego”. Dzięki swoim wpływom na dworze królewskim uzyskał wiele przywilejów dla Żydów. Fetysz – posążek bądź też jakikolwiek przedmiot uważany za wcielenie bóstwa. Filistyni (hebr.: plisztim – najeźdźcy) – lud zamieszkały w starożytności na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego i żyjący w ustawicznych zatargach z Izraelem, zakończonych zwycięstwem Żydów pod wodzą króla Dawida. * Fiszele (j. żyd.) – rybka. * Frajd (j. żyd.) – radość. Gad – zob. Asur. Gamaliel II – żydowski patriarcha jerozolimski w latach 80-118, który przez zorganizowanie dyskusji spowodował rozstrzygnięcie zadawnionego sporu między szkołą Hillela (zob.) i Szammaja (zob.). Gaonowie (hebr.: gaon – geniusz) – w średniowieczu tytuł rektorów żydowskich akademii teologicznych w Surze i Pumpadycie, miastach w Babilonii; wywierali tak duży wpływ na ówczesne życie umysłowe i obyczajowe, że mówi się nawet o epoce gaonów. Gaon – to również tytuł honorowy nadawany wybitnym uczonym rabinom; w XVIII wieku żył sławny Gaon Wileński (Eliasz ben Salomon z Wilna), przeciwnik chasydyzmu. * Gej (j. żyd.) – idź, idźcie. Gemara – szczegółowe objaśnienie do Miszny opracowane odmiennie w Babilonii i Jerozolimie i zawierające materiał dowodowy z różnych dziedzin życia. Gematria – w szerokim sensie: nauka o liczbie; w kabalistyce objaśnianie znaczenia wyrazów na podstawie wartości liczbowej poszczególnych liter alfabetu greckiego i hebrajskiego. Tu ponadto: kabalistyczna nazwa Boga. Goj (hebr.: naród) – w znaczeniu popularnym: nie – Żyd, cudzoziemiec. * Gut abend! karaite! (j. żyd.) – dobry wieczór! karaimie! * Gut morgen (j. żyd.) – dzień dobry. Hagada (hebr.: opowiadanie) – część składowa Talmudu zawierająca opowieści wysnute częściowo z biblii, ale swobodnie rozszerzone faktami od niej późniejszymi. Najwyższy jej rozwój przypada na II-IV wiek n.e., ale była jeszcze spisywana w XI wieku. Ha – kahoł, właśc.: ha-kahał (hebr.) – gmina. Halacha (hebr.: kierunek drogi) – część składowa Talmudu zawierająca tradycyjne prawo żydowskie, które jest dostosowaniem Mojżeszowych dziesięciu przykazań do konkretnych sytuacji życiowych; prawo, teoria i praktyka postępowania zgodnie z prawe. * Hek – desz – szpital, przytułek dla starców. * Herem, herem, herem, właśc.: cherem (hebr.) – klątwa, klątwa, klątwa. * Herst, herst (j. żyd.) – Słyszysz, słyszysz. * Herste herste (j. żyd.) – Słyszycie, słyszycie. Hillel – Hiller Starszy, zwany Babilończykiem, założyciel szkoły prawno-filozoficznej w I wieku n.e. w Jerozolimie. W swoich poglądach reprezentował szerokość i łagodność w rozumieniu tradycyjnego prawa żydowskiego i tym różnił się od swego przeciwnika, Szammaja (zob.). Spory między obiema szkołami trwały jeszcze w następnym pokoleniu i zostały zakończone w II wieku n.e. dyskusją zarządzoną przez patriarchę Gamaliela II (zob.) i przyznającą słuszność hillelitom. Spory te walnie przyczyniły się do rozwoju Halachy (zob.). Homeryczny śmiech – głośny i szczery, wyrażenie wzięte z dwuwiersza I księgi (w. 514- 518) Iliady Homera (cyt. wg przekładu Fr. K. Dmochowskiego): „Śmiały się pijąc nektar do rozpuku bogi, Że im służył tak grzecznie Hefajst krzywonogi.” Horeb – nazwa góry objawienia używana wymiennie z nazwą Synaj, m.in. w Księgach Królewskich Starego Testamentu. Według późniejszych tekstów jest to granitowa góra, podczas gdy Synaj oznacza łańcuch górski. * Humesz (hebr.) – Pięcioksiąg. Huma, właśc.: Chuna – babiloński nauczyciel Miszny z II wieku n.e., lekarz i opiekun ubogich. Ibur – gilgul (hebr.: ibbur – oczyszczenie, gilgul – krążenie) – kabalistyczny termin oznaczający wcielanie się dusz w coraz nowe osoby w celu zmazania win popełnionych za życia i przejścia na wyższe szczeble bytu; metampsychoza i metamorfoza. Idumejczycy – czyli edomici, zob. Edom. Indyferent – człowiek obojętny względem religii lub moralności. Izaak – jeden z patriarchów Starego Testamentu, syn biblijnego Abrahama. Izmael – syn biblijnego Abrahama, twórca rodu, który zamieszkał w północnej Arabii i przejął kulturę arabskich plemion tak całkowicie, że nazwa „Izmaelici” ustąpiła nazwie „Arabowie” i jest używana tylko w Talmudzie. Izrael – przybrane imię patriarchy Jakuba, przyjęte następnie przez cały naród żydowski. Jakub – patriarcha Starego Testamentu, który kupił za miskę soczewicy pierworództwo od brata swego Ezawa i wyłudził błogosławieństwo ojca swego, Izaaka. Ujrzał we śnie drabinę sięgającą nieba, po której chodzili aniołowie, i usłyszał zapewnienie Boga, że ziemia, na której ta drabina się opiera, będzie własnością jego rodu, rozmnożonego w wielki naród. Jehuda, właśc.: Jehudi ben Nachman – gaon (zob.) w Babilonii w VIII wieku n.e. Opracował systematyczny zbiór prawa talmudycznego zwany Halachot Ketannot, który jest jednym z pierwszych praktycznych komentarzy do Talmudu. Jeremiasz – prorok Starego Testamentu żyjący w VI wieku p.n.e. w okresie niewoli babilońskiej Żydów. Występował przeciw Babilonii jako wrogowi politycznej niezależności państwa żydowskiego i w obronie odrębności kulturalnej Żydów. Jerychon, właśc.: Jerycho – miasto położone nad Jordanem, które zostało zdobyte i zniszczone przez Żydów w czasie ich wędrówki do ziemi Kanaan pod wodzą Jozuego. * Jobel – ha – Gadol, właśc.: Jowel – ha – gadol (hebr.: wielka radość, wielkie święto) – termin kabalistyczny na określenie końca świata, gdy sprawiedliwi dostąpią zbawienia. * Josejme, właśc.: Jesojme (j. żyd.) – sierota. Jozue ben Nun – następca biblijnego Mojżesza i wódz Izraela w okresie wędrówki do Kanaan. Jozue ben Chananja – przywódca stronników Hillela (zob.) w II wieku n.e. Jozue Nawin, właśc.: Jozue ben Nun (zob. wyżej). Józefowicz Herszel – rabin chełmski w XVIII wieku, rzecznik sprawy żydowskiej w czasie Sejmu Czteroletniego; w roku 1783 wydał broszurę po polsku w obronie Żydów, ale bez zabiegania o kulturalne zespolenie Żydów z Polakami, co Orzeszkowa przedstawia odmiennie. * Kaarat Kezef, właśc.: Kaarat kazaw (hebr.: Naczynie kłamstwa) – tytuł religijnego utworu Josefa Ezobiego (zob.) Kabalistyka – zespół poglądów wyrażonych w Kabale lub z nią związanych. Kabała (hebr.: podanie, tradycja) – system żydowskich poglądów religijnych o charakterze tajemnym i mistycznym; wyróżnia się dwa kierunki: 1) Kabała ijjunit, czyli teoretyczna, i 2) Kabała maassit, czyli praktyczna, która ma charakter magii (np. zaklinanie duchów, magia liter itp.). Kabała rozwijała się głównie w Hiszpanii w XI-XIII wieku i wciągnęła w swój obręb wiele znanych osobistości żydowskich. Kabała Maszjat, właśc.: Kabała maassit (zob. wyżej). Kacerz – heretyk, sekciarz. Kahał (hebr.: gmina) – religijna gmina żydowska w Polsce, posiadająca dużą samodzielność; jej zadaniem była administracja, pobieranie podatków, sprawy kultu, nauczanie, sądownictwo. Karaimi, karaici (od. hebr.: powrót do pisma) – sekta judaistyczna, która głosi powrót do Biblii, odrzuca Talmud i naukę rabinów. Twórcą jej był Anan ben Dawid, który żył w VII w. n.e. Karaici osiedlili się głównie na Krymie i przyjęli język i obyczaje Tatarów. W XV wieku książę litewski Witold przesiedlił ich na Wileńszczyznę, gdzie w Trokach powstał główny ośrodek ich kultury. Karmazyn (dosł.: szkarłat, czerwień) – przenośnie: szlachcic wysokiego rodu, magnat, arystokrata, bo tylko taki miał prawo do noszenia karmazynowego żupana. Kazuistyka – naginanie argumentów dla uzasadnienia fałszywej tezy, krętactwo w dowodzeniu, rozumowanie naciągane, tylko na pozór słuszne. Kidusz (hebr.: kiddusz – święcenie) – święcenie dnia uroczystego przy winie, połączone z pochwałą wina i chleba i hymniczną modlitwą ku czci dnia. * Kleiniskind (j. żyd.) – dzieciątko. * Kługer (j. żyd.) – mądry. * Kofrim (j. żyd., hebr.: Kafer) – niedowiarek. * Kofrim, iberwerfer! (j. żyd.) – niedowiarek, odszczepieniec. Kohen (hebr.) – kapłan wywodzący się z rodu Aarona. * Kom her! (j. żyd.) – Chodź tu! Koszer (hebr.: kaszer – odpowiedni, słuszny) – potrawa według prawa żydowskiego zdatna do jedzenia; w przenośni: porządny, uczciwy. Kugel – ulubiona żydowska potrawa mączna przygotowywana na szabas; jest przypomnieniem manny na pustyni. Lewiatan – ryba-olbrzym, którą w dzień nadejścia Mesjasza spożywać będą na uczcie w niebie cadycy (ludzie sprawiedliwi). Liban – wapienny łańcuch górski w Syrii (obecnie w Libanie), do 3000 m. wys., którego urodzajne stoki słynęły niegdyś ze wspaniałych lasów cedrowych, opisywanych niejednokrotnie w poezji różnych narodów. Łokszyna – rodzaj makaronu Machabeusze – książęta i arcykapłani hebrajscy, którzy w II i I wieku p.n.e. po zwycięskich walkach z Syrią przywrócili niepodległość państwa izraelskiego i doprowadzili je do znacznej, choć krótkotrwałej świetności. Majmonides Mojżesz (1135-1204) – najwybitniejszy uczony żydowski okresu średniowiecza, filozof i kodyfikator prawa tradycyjnego. W poglądach swych usiłować pogodzić filozofię Arystotelesa z wiedzą talmudyczną i w ten sposób rozszerzyć ciasną i konserwatywną kulturę żydowską o zdobycze nauki świeckiej. Mar Zutra – imię wielu amoraitów (zob.), z których najwybitniejszy Mar Zutra I z V wieku n.e. napisał tzw. Halachot, czyli komentarz do Talmudu, obejmujący całą jego treść. Mardochej – jedna z głównych postaci biblijnej Księgi Estery, opiekun tytułowej bohaterki, który za ocalenie życia perskiemu królowi Ahasverowi otrzymał wysokie godności dworskie. Maszjat, właśc.: Maassit, zob. Kabała. Matatron – zob. Metatron. * Matrona – kabalistyczne określenie Boga. Meir, Rabbi – tanaita (zob.) z II wieku n.e., jeden z twórców Miszny i Hagady. Mełamed (hebr.: nauczyciel) – nauczyciel Tory i Talmudu w chederze. Metatron – w terminologii Kabały: anioł przywódca. Misnagdim (hebr.: przeciwnik) – tak chasydzi określali swoich przeciwników. Miszna (hebr.: powtórzenie, nauka) – ugrupowanie Halachy, prawa tradycyjnego, w porządku rzeczowym (6 części głównych, 63 traktaty), obejmującym z osobna prawo karne, małżeńskie, cywilne, sprawy kultu itd. Miszna powstała w II wieku n.e. w dwóch odmiennych redakcjach: babilońskiej i jerozolimskiej i dała początek dwóm odmiennym redakcjom Talmudu o równoległych nazwach. * Miszugener (j. żyd.) – wariat. Mojżesz – prawodawca, prorok i wódz ludu izraelskiego w okresie wędrówki Żydów z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Poczytuje się go za autora Tory, czyli Pięcioksięgu, najważniejszej części Starego Testamentu. Mojżesz z Leonu, właśc.: Moses ben Szemtow de Leon – uczony żydowski z XIII wieku, urodzony w Hiszpanii, którego nazwisko łączy się z powstaniem Zoharu (zob.); prawdopodobnie nie był jego autorem, raczej wydawcą, a na pewno zajmował się jego popularyzowaniem. More Nebuchim, właśc.: More newuchim – Przewodnik zbłąkanych, dzieło Mojżesza Majmonidesa. Morejne (hebr.: morenu – nauczyciel) – tytuł talmudystów powołanych dzięki swym zasługom do badania Tory; stąd: człowiek wyróżniony. Przenośnie: arystokrata żydowski. Mozaizm – system poglądów związanych z religijnym prawem żydowskim, wywodzącym się z tradycji Mojżesza i mającym oparcie w Torze. Najtyczanka – rodzaj bryczki nieco podniesionej z tyłu, z wyplatanym koszem (od miejscowości czeskiej Nový Jicin, w jęz. niem. Neu – Titschein). Nassi (hebr.: książę) – tytuł patriarchów i przewodniczących sanhedrynu (zob.). Neftali – zob. Asur. Nehemiasz – wysoki urzędnik na dworze króla perskiego Artakserksesa I, w V wieku p.n.e.; jako namiestnik w Judei odbudował Jerozolimę i ugruntował w niej przepisy prawa Mojżeszowego. Niniwa – jedno z największych miast starożytności i od IX w. p.n.e. stolica państwa asyryjskiego, położona na lewym brzegu rzeki Tygrys, zniszczona w VII w. p.n.e. przez babilończyków i Medów. Notarikon (grec.) – określenie metody skrótów kabalistycznych, które po rozwinięciu dają słowa lub zdania; tu: kabalistyczna nazwa Boga. * Ofenung! ofenung! frajd! (j. żyd.) – nadzieja! nadzieja! radość! Oui, cousine! cette vilaine petite ville est une place tres ennuyante (franc.) – Tak, kuzynko! ta nędzna mała mieścina jest miejscem bardzo nudnym! * Ozar – ha – kabod, właśc.: Ocar – hakawod (hebr.) – Skarbiec sławy, tytuł rozprawy kabalistycznej pióra Todrosa Abulafii Haleviego. Ozjasz – jeden z proroków Starego Testamentu z VIII wieku p.n.e.; stał na straży surowości obyczajów, przez co naraził się współczesnym. Papa, Rabbi – babiloński amoraita z IV wieku n.e. Parasang – mila perska, jednostka długości odpowiadająca mniej więcej 5 km, którą posługiwali się starożytni Persowie, Fenicjanie i Grecy. Pilpul – scholastyka, system nauki wprowadzony przez rabina Jakuba Polaka w Krakowie w XVI wieku. Polegał na wyszukiwaniu istotnych lub domniemanych sprzeczności w Biblii i Talmudzie i rozwiązywaniu ich przy pomocy przesłanek czerpanych z dzieł literatury talmudycznej. Puryc (j. żyd.) – pan, bogacz. Rabbanici – Żydzi uznający w kwestiach wiary i prawa Talmud i ustne tradycje rabinów, w przeciwieństwie do karaimów, zwolenników tylko Biblii. Rabbi (hebr.: pan, mistrz) – zaszczytny tytuł nadawany badaczom Pisma Świętego i doktorom prawa. Rabin – duchowny żydowski; urzędowy funkcjonariusz gminy, zatwierdzony przez władzę państwową. Reb (hebr.: nauczyciel) – tytuł grzecznościowy, używany przez chasydów równolegle z tytułem „cadyk”. Rotszyldowie – potężna rodzina bankierów niemieckich mająca swoje domy bankowe w kilku wielkich miastach Europy: Paryżu, Neapolu, Frankfurcie nad Menem itd. Ruth – tytułowa bohaterka jednej z ksiąg Starego Testamentu, sławiona za swą opiekę nad świekrą Noemi. Sabat, właśc.: Szabat (hebr.: wypoczynek) – według przepisów religijnych żydowskich dzień wypoczynku poświęcony Bogu, siódmy dzień tygodnia: sobota. * Sabat! Sabat! Frajd! Frajd! (j. żyd.) – Święto! Święto! Radość! Radość! Sabation, właśc.: Sambation – legendarna rzeka, która, według żydowskich podań, toczy przez cały tydzień żwir i kamienie, a w sobotę odpoczywa, nie chcąc naruszać spokoju dnia sabatu; w czasie powrotu Żydów z niewoli babilońskiej miała ona rzekomo zakryć swoimi wodami kilka pokoleń (rodów) izraelskich, chroniąc je w ten sposób przed oczami wrogów. Sajeta – cienkie, kosztowne płótno; przen. sajety: jedwabie, atłasy, wspaniałe, drogocenne stroje. Salomonowy – od imienia króla izraelskiego, syna i następcy Dawida, Salomona. Wsławił się jako władca niezwykle mądry. Tradycja przypisuje mu ponadto wybudowanie wspaniałej świątyni i autorstwo Pieśni nad pieśniami oraz Księgi przepowiedni. Samson – jeden z bohaterów biblijnych, który wsławił się wielką siłą fizyczną i dzielnymi czynami w walce przeciw Filistynom. Sandalfon – według późnożydowskiej kabalistyki jeden z najwyższych aniołów Sanhedryn – (grec. Synhedrion – trybunał sądowy) w starożytnym państwie żydowskim rada mężów złożona z 71 członków, która stanowiła najwyższą władzę administracyjną, religijną i sądową na czele której stał arcykapłan albo król. Sar-ha-Olam – w Kabale: anioł poznania, uosobienie rozumu. Saron – równina położona w zachodniej Palestynie wzdłuż brzegu Morza Śródziemnego; bardzo urodzajna i obfitująca we wspaniałą roślinność. Sefer Jecira (hebr.) – Księga Stworzenia, najstarszy zabytek kabalistycznej literatury hebrajskiej, zawierający opowieść o stworzeniu świata. Jego autorstwo przypisuje się rabbi Akibie (zob.); dzieło wielokrotnie komentowane i tłumaczone na język łaciński, niemiecki, francuski. Sefirot – (liczba pojedyncza: sefira; rdzeń wyrazu hebrajskiego odpowiada słowu: opowiadać, liczyć), w Kabale określenie dziesięciu uosobionych potęg świata, poprzez które uwidocznia się działanie Boga. Senior – tu: przywódca gminy żydowskiej, a nawet wszystkich Żydów na Litwie. Shake – hand (ang.) – uścisk dłoni jako forma przywitania lub pożegnania. Simon ben Jochai – jeden z najznaczniejszych tanaitów II wieku n.e., twórca hagadycznych (zob. Hagada) opowieści, pełnych fantazji i siły wyrazu, nauczyciel i jeden z twórców Halachy (zob.). Przypisuje mu się niesłusznie autorstwo Zoharu, najważniejszej księgi Kabały. Syjon – wzgórze w Jerozolimie, na którym w starożytnym państwie żydowskim mieścił się pałac królewski i świątynia; przenośnie: Izrael. Synod – tu: zjazd żydowskich władz duchownych, na którym załatwia się najważniejsze sprawy gmin żydowskich, i jednocześnie najwyższa władza prowincjonalna. Synagoga – (grec.: miejsce zebrań) dom modlitwy i publicznych zebrań poświęconych czytaniu religijnych pism żydowskich i nauce prawa. Szabas (j. żyd.) - zob. Sabat. * Szames – sługa w synagodze pełniący rozliczne funkcje: pomoc w religijnych uroczystościach, dbanie o budynki synagogi i pilnowanie, aby wyroki sądowe zostały wykonane. Szammaj – nauczyciel prawa z I wieku n.e. i twórca szkoły przeciwnej Hillelowi (zob.); reprezentował bardzo surowe i nieraz ciasne przestrzeganie przepisów i formułek prawnych. Szamosz – zob. szames. Szamta (hebr.) – klątwa. Szema (hebr.: Szema Izrael – Słuchaj, Izraelu) – wyznanie wiary zawarte w codziennych porannych i wieczornych modlitwach. Sziur Koma (hebr.) – Miara wielkości, zachowany tylko w dwóch fragmentach traktat kabalistyczny, który w niezrozumiałej symbolice przedstawia Boga w ogromnych rozmiarach fizycznych. Czas powstania traktatu określa się na VII wiek n.e. Szolem alejchem – zob. Alejchem szolem. * Szprich! szprich! (j. żyd.) – Mów! mów! * Sztyl! (j. żyd.) – Cicho! * Sztyl! bube! (j. żyd.) – Milcz, chłopcze! Szymon ben Jochai – zob. Simon ben Jochai. Talmud (hebr.: nauczanie) – jedna z najważniejszych ksiąg religijnych żydowskich, która powstała z połączenia Miszny i Gemary. Znane są dwie redakcje Talmudu: jerozolimska z IV w. n.e. i babilońska z V w. n.e., z których druga jest powszechnie obowiązująca. Talmud zawiera ogromny materiał ze wszystkich dziedzin życia, nie usystematyzowany jednak dostatecznie i nie wyselekcjonowany pod względem spraw bardziej i mniej ważnych. Talmudysta – zwolennik Talmudu, w odróżnieniu od karaimów, uznających tylko Biblię. Tałes (hebr.: talit) – szal nakładany przez Żydów w czasie modłów. Tanaici (hebr.: tana – nauczający) – wybitni wykładowcy prawa religijnego i obyczajowego, których nazwiska weszły do Miszny jako autorytety moralne. Okres ich działalności przypada na I-III wiek n.e. Tefila (hebr.: modlitwa) – błagalna lub dziękczynna modlitwa. Tefila, właśc.: tefilin – wąskie paski rzemienne, do których przymocowane są skórzane pudełka zawierające spisane na pergaminie cztery wyjątki z Tory. Paski te okręca się podczas modlitwy sobotniej dokoła lewej ręki i głowy. Teokratyczne rządy – rządy sprawowane przez kapłanów. Todros Halewi – zob. Abulafia. Toldot Adam – Dzieje Adama, tytuł jednej z religijnych ksiąg żydowskich, zawierającej legendarną opowieść o powstaniu rodzaju ludzkiego. Tora (hebr.: nauka) – Pięcioksiąg Mojżeszowy, najważniejsza część Starego Testamentu. Tyr, obecnie: Sur – starożytne miasto fenickie i stolica fenickich kolonii, położone na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. * Weg! (j. Żyd.) – precz! Wicina – nazwa statku rzecznego używana niegdyś na Litwie. * Wo is Meir: (j. żyd.) – Gdzie jest Meir? * Wos sagt er? Wos wil er? (j. żyd.) – Co on mówi? Czego on chce? Zakon – przymierze, prawo, przepisy religijne. * Zejde (j. żyd.) – dziadek. * Zi! Zi! a szejnen puryc! a szejne panienkies (j. żyd.) – Patrz! Patrz! jaki piękny panicz! Jaka piękna panienka! * Zirufi, właśc.: Cerufim – nazwy używane przez kabalistów dla określenia boga. Zohar (hebr.: blask) – najważniejsza księga Kabały, niesłusznie przypisywana Simonowi ben Hochai (zob.), a powstała zapewne dopiero w XIII wieku w Hiszpanii, napisana w języku aramejskim. Obok Biblii i Talmudu jest podstawową księgą religijną Żydów. * oznacza wyrazy wyjaśnione przez Orzeszkową w tekście KONIEC KSIĄŻKI